Gewetensvrijheid
Gewetensvrijheid is het recht om te geloven, te denken en te handelen volgens de eigen innerlijke overtuiging, zonder dwang van staat of kerk.
Gewetensvrijheid is het principe dat ieder mens het recht heeft om eigen overtuigingen te vormen en daarnaar te leven. In de christelijke traditie is het geweten de innerlijke stem waarmee God de mens aanspreekt. Het geweten is niet onfeilbaar, maar verdient wel respect. Paulus schrijft in Romeinen 14 over gewetensvrijheid in de gemeente: gelovigen moeten elkaar ruimte geven bij kwesties waarover de Bijbel niet eenduidig is. Luther beriep zich op het geweten toen hij op de Rijksdag van Worms (1521) weigerde zijn geschriften te herroepen: 'Mijn geweten is gebonden aan Gods Woord. Ik kan en wil niets herroepen.' Theologisch is gewetensvrijheid nauw verbonden met het protestantse beginsel van de individuele verantwoordelijkheid voor God. Het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) erkende in de verklaring Dignitatis Humanae ook vanuit katholiek perspectief het recht op godsdienstvrijheid, gebaseerd op de waardigheid van de menselijke persoon.
Context
De strijd om gewetensvrijheid is een rode draad in de Europese geschiedenis. In de vroege kerk werden christenen vervolgd door het Romeinse Rijk. Toen het christendom staatsgodsdienst werd (380), keerden de rollen om en werden andersdenkenden vervolgd. De Reformatie bracht de gewetensvrijheid opnieuw in het centrum. De wederdopers pleitten voor volledige scheiding van kerk en staat en weigerden de kinderdoop - wat hen op vervolging kwam te staan door zowel katholieken als protestanten. Menno Simons en zijn volgelingen (de mennonieten) verdedigden het beginsel van geweldloosheid en gewetensvrijheid. In Nederland werd gewetensvrijheid een kernwaarde. De Unie van Utrecht (1579) garandeerde vrijheid van geweten. Willem van Oranje pleitte voor godsdienstvrijheid, al werd dit ideaal in de praktijk niet volledig waargemaakt. De grondwetsherziening van 1848 onder Thorbecke verankerde de godsdienstvrijheid definitief.
Praktisch gebruik
Gewetensvrijheid speelt in Nederland een rol in debatten over gewetensbezwaren. Artsen kunnen op grond van gewetensbezwaren euthanasie of abortus weigeren. Trouwambtenaren die weigeren homohuwelijken te sluiten beriepen zich op gewetensvrijheid - een kwestie die de Hoge Raad uiteindelijk anders beoordeelde. Binnen kerken is gewetensvrijheid relevant bij ethische kwesties waarover gemeenteleden verschillend denken, zoals seksualiteit, oorlog en vrede, en medisch-ethische dilemma's. De meeste protestantse kerken kennen een traditie van 'gebonden vrijheid': het geweten is vrij, maar gebonden aan Gods Woord. In het onderwijs komt gewetensvrijheid terug in discussies over de vrijheid van richting: het recht om scholen te stichten op basis van religieuze of levensbeschouwelijke overtuiging.
Categorie: Moraal & karakter