Reformatie
De Reformatie (ook wel hervorming genoemd) was de grote kerkelijke vernieuwingsbeweging van de 16e eeuw. Onder leiding van theologen als Maarten Luther, Johannes Calvijn en Huldrych Zwingli ontstonden de protestantse kerken als reactie op misstanden in de Rooms-Katholieke Kerk.
De Reformatie begon in 1517 toen Maarten Luther zijn 95 stellingen publiceerde als protest tegen de aflaathandel. Wat begon als een theologisch debat, groeide uit tot een fundamentele breuk in het westerse christendom. De hervormers wilden terug naar de bronnen: de Bijbel als hoogste gezag, genade als basis van redding en het priesterschap van alle gelovigen. De Reformatie leidde tot het ontstaan van lutherse, gereformeerde, anglicaanse en later ook evangelische en baptistische kerken. Het veranderde niet alleen de kerk, maar ook de politiek, het onderwijs, de cultuur en het denken over individuele vrijheid in heel Europa.
Waarom het ertoe doet
De Reformatie heeft het christendom voorgoed veranderd en de wereld waarin wij leven mede gevormd. Begrippen als gewetensvrijheid, persoonlijke verantwoordelijkheid en toegang tot kennis in de eigen taal zijn mede geworteld in de hervormingsbeweging. Wie wil begrijpen waarom er zoveel verschillende kerken bestaan, komt onvermijdelijk bij de Reformatie uit.
Context
De directe aanleiding voor de Reformatie was de aflaathandel: de praktijk waarbij de kerk vergeving van zonden verkocht om de bouw van de Sint-Pietersbasiliek in Rome te financieren. Luther verzette zich hiertegen met zijn 95 stellingen, die hij volgens de overlevering op 31 oktober 1517 aan de deur van de slotkerk in Wittenberg spijkerde. Maar de wortels lagen dieper. Al eeuwen was er kritiek op de kerk. John Wycliffe in Engeland (14e eeuw) en Jan Hus in Bohemen (15e eeuw) hadden eerder gepleit voor hervorming. De Renaissance bracht een hernieuwde interesse in de oorspronkelijke Bijbelteksten, en de uitvinding van de boekdrukkunst door Gutenberg (rond 1440) maakte het mogelijk ideeën snel te verspreiden. Luther formuleerde drie kernprincipes die het protestantisme zouden definiëren: sola scriptura (alleen de Schrift), sola fide (alleen door geloof) en sola gratia (alleen door genade). Hiermee verwierp hij het gezag van de paus, de heiligenverering, het vagevuur en de verdienstenleer. Johannes Calvijn werkte Luthers ideeën verder uit in Genève, met nadruk op Gods soevereiniteit en de uitverkiezing. Zijn invloed was enorm in Nederland, Schotland en later in Noord-Amerika. Huldrych Zwingli leidde de hervorming in Zürich, met een nog radicalere breuk met katholieke tradities. De Rooms-Katholieke Kerk reageerde met de Contrareformatie en het Concilie van Trente (1545-1563), dat misstanden aanpakte maar de kernleer handhaafde. Dit leidde tot een Europa dat eeuwenlang verdeeld was langs confessionele lijnen, met godsdienstoorlogen als gevolg.
Praktisch gebruik
In Nederland heeft de Reformatie een bijzonder diepe impact gehad. De Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) was mede een godsdienststrijd, en de onafhankelijke Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden werd een overwegend calvinistisch land. De Gereformeerde Kerk werd de bevoorrechte kerk, hoewel er relatief veel godsdienstvrijheid was. De erfenis van de Reformatie is overal zichtbaar in Nederland. De Protestantse Kerk in Nederland (PKN), ontstaan in 2004 uit een fusie van hervormde, gereformeerde en lutherse kerken, is de grootste protestantse kerk. Daarnaast bestaan er tientallen kleinere gereformeerde en reformatorische kerkgenootschappen. Hervormingsdag op 31 oktober wordt in protestantse kerken herdacht als de dag waarop Luther zijn stellingen publiceerde. In sommige gemeenten is dit een moment van bezinning op de kernwaarden van de Reformatie. De Reformatie heeft ook het Nederlandse onderwijs beïnvloed. Het belang dat hervormers hechtten aan Bijbellezen in de eigen taal stimuleerde alfabetisering en de oprichting van scholen. De Statenvertaling (1637) - de eerste officiële Nederlandse Bijbelvertaling - was een direct gevolg van de Reformatie en heeft de Nederlandse taal mede gevormd. Vandaag de dag werkt de Reformatie door in het oecumenisch gesprek. De vraag hoe protestanten en katholieken nader tot elkaar kunnen komen zonder hun eigen identiteit te verliezen, is een actueel thema. In 2017 herdachten kerken wereldwijd 500 jaar Reformatie, waarbij naast dankbaarheid ook het verdriet over de kerkscheuring werd benoemd.
Categorie: Kerk & geschiedenis