Vaticanum I, ook wel het Eerste Vaticaans Concilie genoemd, was een belangrijke vergadering van de Rooms-Katholieke Kerk in 1869 en 1870. Het concilie is vooral bekend geworden door de formulering van de leer over de pauselijke onfeilbaarheid. Toch ging Vaticanum I over meer dan alleen de paus. Ook vragen over geloof, rede, openbaring en kerkelijk gezag stonden centraal.
Vaticanum I was een oecumenisch concilie. Bisschoppen van over de hele wereld kwamen bijeen om samen belangrijke zaken van geloof en kerkelijk bestuur te bespreken. Het concilie werd geopend door paus Pius IX en vond plaats in Rome. Het doel was om duidelijk te verwoorden wat de katholieke kerk leert in een tijd waarin Europa sterk veranderde door nieuwe ideeën over wetenschap, politiek en vrijheid.
De negentiende eeuw was een periode van grote veranderingen. Traditionele verhoudingen tussen kerk, staat en samenleving kwamen onder druk te staan. Tegelijk groeide de invloed van stromingen zoals rationalisme, liberalisme en secularisering. Vaticanum I moest antwoord geven op de vraag hoe geloof en rede zich tot elkaar verhouden en hoe het gezag van de paus moet worden begrepen.
Vaticanum I begon op 8 december 1869 maar werd in 1870 onderbroken door politieke gebeurtenissen rond de eenwording van Italië en de inname van Rome. Daardoor kreeg het concilie een onvoltooid karakter.
Het concilie bracht twee belangrijke documenten voort. Dei Filius behandelde geloof, openbaring en rede. De kern is dat geloof en verstand elkaar niet hoeven uit te sluiten. Pastor Aeternus formuleerde de leer over het primaat van de paus en de pauselijke onfeilbaarheid.
Pauselijke onfeilbaarheid betekent niet dat de paus altijd gelijk heeft of persoonlijk volmaakt is. Het gaat om een uitzonderlijke en nauw omschreven vorm van leergezag: de paus wordt onder specifieke voorwaarden beschermd tegen dwaling wanneer hij definitief een leer over geloof of zeden vaststelt voor de hele kerk.
Vaticanum I en Vaticanum II worden vaak vergeleken maar leggen verschillende accenten. Vaticanum I benadrukte leerstellige duidelijkheid en pauselijk gezag. Vaticanum II legde meer nadruk op de kerk als gemeenschap, liturgie en de verhouding tot de moderne wereld. De concilies staan niet tegenover elkaar.
Vaticanum I blijft relevant omdat veel actuele vragen nog steeds draaien om de verhouding tussen geloof en wetenschap, kerkelijk gezag en de rol van de paus. Voor katholieken, theologen en geïnteresseerden in kerkgeschiedenis is dit concilie nog altijd een belangrijk ijkpunt.
Categorie: Basis van het geloof