Wijsheid

Wijsheid is het vermogen om in concrete situaties te onderscheiden wat goed, rechtvaardig en passend is, op basis van levenservaring, inzicht en - in de christelijke traditie - ontzag voor God.

Wijsheid (Hebreeuws: chokmah; Grieks: sophia) is een centraal begrip in de Bijbel. Het boek Spreuken opent met de stelling dat 'ontzag voor de Heer het begin van wijsheid is' (Spreuken 1:7). Wijsheid is niet alleen intellectuele kennis, maar een levenshouding: de kunst om het goede te doen op het juiste moment. In de bijbelse wijsheidsliteratuur (Spreuken, Prediker, Job, Wijsheid van Salomo, Sirach) wordt wijsheid gepersonifieerd als een vrouw die roept op het plein (Spreuken 8). Ze was bij God vóór de schepping en speelde een rol in het ordenen van de wereld. In het Nieuwe Testament wordt Jezus zelf als de 'wijsheid van God' beschreven (1 Korintiërs 1:24). Theologisch wordt onderscheid gemaakt tussen menselijke wijsheid en goddelijke wijsheid. Paulus schrijft dat Gods dwaasheid wijzer is dan mensen (1 Korintiërs 1:25). De brief van Jakobus beschrijft wijsheid als 'zuiver, vreedzaam, vriendelijk en vol barmhartigheid' (Jakobus 3:17).

Context

De bijbelse wijsheidstraditie staat niet op zichzelf maar maakt deel uit van een breder Oud-Oosters wijsheidsdenken. Egyptische en Mesopotamische wijsheidsteksten vertonen parallellen met het boek Spreuken. Salomo, de prototypische wijze koning, werd geassocieerd met internationale wijsheidsuitwisseling. In de Griekse filosofie werd sophia het centrale begrip. Plato en Aristoteles onderscheidden theoretische wijsheid (kennis van het eeuwige) en praktische wijsheid (phronesis, het vermogen juist te handelen). De kerkvaders, met name Augustinus en Thomas van Aquino, integreerden deze filosofische traditie met de bijbelse wijsheid. In de Reformatie benadrukte Luther het onderscheid tussen de 'theologie van de heerlijkheid' (menselijke wijsheid) en de 'theologie van het kruis' (Gods verborgen wijsheid in lijden). Calvin zag wijsheid als de combinatie van Godskennis en zelfkennis.

Praktisch gebruik

In de hedendaagse cultuur wordt wijsheid herontdekt als tegenwicht tegen een kennismaatschappij die veel weet maar weinig begrijpt. Filosofische praktijken, mindfulness en contemplatie bieden vormen van wijsheidsbeoefening. In kerken komt wijsheid terug in de preek (toepassing van bijbelteksten op het dagelijks leven), in het pastoraat (begeleiding bij levenskeuzes) en in het onderwijs (catechese en toerustingscursussen). De Alpha-cursus en Bijbel in Gewone Taal maken wijsheidsteksten toegankelijk. Voor persoonlijk gebruik bieden de bijbelse wijsheidsboeken praktische levenswijsheid: over relaties, geld, taal, arbeid en omgang met tegenslag. Het boek Prediker leert omgaan met de raadsels van het bestaan; Job leert leven met onbeantwoorde vragen.

Categorie: Moraal & karakter

Gerelateerde begrippen

Verder op GeloofLex