Verzuiling
Verzuiling is de maatschappelijke indeling van de Nederlandse samenleving in religieuze en ideologische zuilen, elk met eigen scholen, media, politieke partijen en maatschappelijke organisaties.
Verzuiling was het systeem waarbij de Nederlandse samenleving was opgedeeld in afzonderlijke groepen (zuilen) op basis van levensbeschouwing of politieke overtuiging. De vier hoofdzuilen waren de protestantse, katholieke, socialistische en liberale zuil. Binnen elke zuil had men eigen scholen, kranten, omroepen, vakbonden, ziekenhuizen en sportverenigingen. Het bijzondere aan de Nederlandse verzuiling was dat de elites van de verschillende zuilen wel met elkaar samenwerkten op politiek niveau (de zogenaamde pacificatiepolitiek), terwijl het gewone volk grotendeels binnen de eigen zuil bleef. Arend Lijphart beschreef dit als een 'consociationele democratie'. De verzuiling bereikte haar hoogtepunt in de eerste helft van de twintigste eeuw. Vanaf de jaren zestig begon de ontzuiling: de zuilen brokkelden af door secularisatie, individualisering en de culturele revolutie van de jaren zestig. Restanten zijn echter nog steeds zichtbaar in het onderwijssysteem en de publieke omroep.
Context
De wortels van de verzuiling liggen in de negentiende eeuw. De schoolstrijd (1848-1917) over de financiering van bijzonder onderwijs was een belangrijke motor. Met de Pacificatie van 1917 werden het algemeen kiesrecht en de gelijke bekostiging van openbaar en bijzonder onderwijs vastgelegd, wat de zuilen een stevig fundament gaf. De katholieke zuil was bijzonder hecht georganiseerd. Bisschop Poels in Limburg en priester Ariëns in Twente stimuleerden katholieke arbeiders om eigen organisaties op te richten. De protestantse zuil kende een onderscheid tussen hervormden en gereformeerden, waarbij Abraham Kuyper met de Anti-Revolutionaire Partij een sterk gereformeerde zuil opbouwde. De ontzuiling vanaf de jaren zestig had meerdere oorzaken: het Tweede Vaticaans Concilie bracht openheid bij katholieken, televisie doorbrak zuigrenzen, de welvaartsstijging bevorderde individualisme, en de secularisatie deed het levensbeschouwelijke fundament van de zuilen eroderen.
Praktisch gebruik
De sporen van de verzuiling zijn nog steeds zichtbaar in het hedendaagse Nederland. Het onderwijssysteem kent nog altijd katholieke, protestantse, islamitische en openbare scholen, allemaal gelijk bekostigd door de overheid. Dit bijzonder onderwijs is een direct erfgoed van de verzuiling. Het Nederlandse omroepbestel met zijn ledenomroepen (KRO-NCRV, EO, VARA, AVRO) is eveneens een overblijfsel. Politieke partijen als het CDA (fusie van KVP, ARP en CHU) en de PvdA hebben hun wortels in de verzuilde samenleving. Voor het begrijpen van de positie van religie in de Nederlandse samenleving is kennis van de verzuiling essentieel. Het verklaart waarom Nederland zowel een van de meest geseculariseerde landen ter wereld is als een land met een uitgebreid stelsel van religieus geïnspireerde instituties.
Categorie: Rooms-katholiek
Gerelateerde begrippen
- Rooms-Katholieke Kerk in Nederland
- Ontkerkelijking
- Katholieke emancipatie
- Secularisatie
- Kerkelijk erfgoed