Secularisatie

Secularisatie betekent dat religie een minder centrale rol speelt in de samenleving. Kerk en staat raken gescheiden, geloof verschuift van publieke vanzelfsprekendheid naar persoonlijke keuze, en wetgeving, onderwijs en cultuur worden steeds meer op niet-religieuze gronden ingericht.

Secularisatie is niet hetzelfde als het verdwijnen van geloof. Het beschrijft de afnemende invloed van religieuze instituties en overtuigingen op het openbare leven: politiek, onderwijs, wetgeving en cultuur worden steeds meer op niet-religieuze gronden ingericht. Mensen kunnen persoonlijk nog wel gelovig zijn, maar religie is niet langer de vanzelfsprekende basis van de samenleving. Het begrip wordt vaak verward met ontkerkelijking, maar er is een verschil. Ontkerkelijking gaat over dalende ledenaantallen en kerkbezoek; secularisatie is breder en beschrijft een culturele verschuiving. Ook wordt secularisatie soms gelijkgesteld aan atheïsme, maar dat klopt evenmin: in een geseculariseerde samenleving kunnen mensen nog steeds geloven, alleen is dat geloof niet langer de vanzelfsprekende norm. Het woord komt van het Latijnse saeculum, dat 'wereldlijk tijdperk' betekent. Oorspronkelijk verwees secularisatie naar het overhevelen van kerkelijk bezit naar de staat. Sinds de 19e eeuw wordt het gebruikt voor het bredere proces van de afnemende maatschappelijke invloed van religie.

Waarom het ertoe doet

Secularisatie bepaalt de context waarin gelovigen in Nederland leven. Geloof wordt niet meer automatisch begrepen of gedeeld door de omgeving. Dit vraagt om nieuwe manieren om geloof te verwoorden, te delen en te beleven - en om bezinning op de vraag wat de kern van het geloof is los van culturele vanzelfsprekendheid. Tegelijk biedt secularisatie ook kansen: geloof dat niet meer cultureel afgedwongen wordt, kan authentieker en bewuster worden.

Context

Het woord secularisatie komt van het Latijnse saeculum, dat 'wereldlijk tijdperk' betekent. Oorspronkelijk verwees het naar het overhevelen van kerkelijk bezit naar de staat, maar sinds de 19e eeuw wordt het gebruikt voor het bredere proces van de afnemende maatschappelijke invloed van religie. De socioloog Max Weber sprak van de 'onttovering van de wereld': het verdwijnen van magische en religieuze verklaringen ten gunste van rationele, wetenschappelijke benaderingen. De Canadese filosoof Charles Taylor onderscheidt drie vormen van secularisatie: de scheiding van kerk en staat, de afname van persoonlijk geloof, en de verandering van de omstandigheden waarin geloof plaatsvindt - van vanzelfsprekend naar één optie onder vele. In Europa begon de secularisatie met de Verlichting in de 18e eeuw, maar versnelde vooral na de Tweede Wereldoorlog. In Nederland voltrok het proces zich bijzonder snel: de ontzuiling in de jaren zestig maakte in korte tijd een einde aan de vanzelfsprekende verbinding tussen geloof en dagelijks leven. Theologisch wordt secularisatie verschillend beoordeeld. Sommigen zien het als een bedreiging voor het geloof. Anderen, zoals de theoloog Dietrich Bonhoeffer, spraken van een 'mondig geworden wereld' waarin geloof juist authentieker kan worden - bevrijd van culturele dwang en oppervlakkige religiositeit.

Praktisch gebruik

In Nederland is secularisatie een alledaagse realiteit. Minder dan de helft van de bevolking rekent zich tot een kerkgenootschap. Religieuze feestdagen als Hemelvaartsdag en Pinksteren zijn voor velen vrije dagen zonder religieuze inhoud. Kerkgebouwen worden omgebouwd tot woningen of culturele centra. Tegelijk is secularisatie niet totaal. De belangstelling voor spiritualiteit, mindfulness en zingeving groeit. Kloosters ontvangen meer bezoekers dan ooit. De Alpha-cursus trekt duizenden deelnemers. Sommige sociologen spreken daarom van postsecularisatie: een fase waarin religie in nieuwe vormen terugkeert. Voor kerken betekent secularisatie dat ze niet meer kunnen rekenen op culturele vanzelfsprekendheid. Dit leidt tot krimp, maar ook tot vernieuwing: pioniersplekken, diaconale projecten en nieuwe vormen van gemeenschap. De vraag verschuift van 'hoe houden we de kerk in stand?' naar 'hoe maken we het geloof relevant in een veranderde samenleving?'. In het onderwijs en de zorg is secularisatie zichtbaar in de afname van expliciet christelijke identiteit bij instellingen die ooit vanuit de kerk zijn opgericht. Tegelijk blijft de vraag naar zingeving en geestelijke verzorging bestaan, ook in seculiere contexten.

Categorie: Kerk & samenleving

Gerelateerde begrippen

Verder op GeloofLex